Co w trawie piszczy? Część 2

Co ma wspólnego kupka ziemi, dżdżownica i oczy, które nie widzą, czyli słów kilka o krecie

Kiedy robi się ciepło okoliczne pola i nasze przydomowe ogródki często stają się ofiarą kreciej działalności – świadczą o tym świeże kopce. Czy zastanawialiście się jednak kiedyś, jak naprawdę wygląda krecia nora? Kopiec, który widzimy na powierzchni to tylko jeden z kilku elementów składających się na krecie domostwo.
Zacznijmy od tego, że krety to fenomenalni podziemni kopacze, ale mają swoje preferencje. Kopią tam, gdzie pozwala im na to ziemia – gleba nie może być zbyt twarda (najbardziej lubią gleby żyzne i wilgotne), nie może być zbyt dużo korzeni i innych przeszkód, no i przede wszystkim musi być tam wystarczająco dużo jedzenia. Jeśli miejsce spełni te trzy warunki, wtedy kret się tam zadomowi, bez względu na to, czy to pole, łąka, pole golfowe czy nasz przydomowy ogródek.

Gdy kret kopie (norę, korytarz albo coś innego) wtedy w miejscach, gdzie korzenie roślin tego zbytnio nie utrudniają, powstają kretowiska. Idąc na spacer na łąkę, pole albo do własnego ogrodu przyjrzyjcie się kopcom, a zauważcie, że najczęściej są ułożone kolejno, jakby w linii. To oczywiste – kret kopiąc korytarz musi gdzieś usuwać zbędny budulec czyli ziemię – wie to każdy, kto choć raz kopał dziurę w ziemi. Tak właśnie powstają te czarne pagórki – kret musi gdzieś usunąć zbędną glebę, by móc dalej kopać. Największe kopce dochodzą nawet do 90 cm wysokości! Nie oznacza to oczywiście, że kopiec nie ma innych, dodatkowych funkcji. Kretowisko pełni bowiem również rolę wywietrznika – dzięki niemu kret ma czym oddychać pod ziemią. Jest także pułapką na mniejsze łąkowe lub polne stworzenia, takie jak owady, ślimaki, żaby, a nawet myszy. Jeśli któreś z tych zwierząt wpadnie przez kretowisko do korytarzy i nie zdąży się wydostać, jest wielce prawdopodobne, że zostanie pożarte przez patrolującego swoje tunele kreta.
Tunele to osobna kwestia. To właśnie one składają się na prawdziwe krecie królestwo. Z bliska nie wydają się imponujące, ot, prosty korytarz o średnicy około 6 centymetrów (idealnie mieszczący jednego kreta), wykopany na głębokości od 20 do 50 centymetrów pod ziemią. Jeśli jednak prześledzimy długość tuneli odkryjemy, jak wielkie robią wrażenie. Rozciągają się bowiem na długość 100-200 metrów (rekordziści dobiegali do 1 kilometra łącznej długości korytarzy!) i zajmują terytorium nawet 6000 metrów kwadratowych! Również szybkość budowy jest godna uznania – nawet 15 metrów korytarza na dobę! Niesamowity wynik, jak na stworzonko, które waży zaledwie 120 gramów i dorasta do 17 centymetrów długości!
To jednak nie koniec. Pomijając kretowinę oraz tunele, krety budują również podziemne gniazda (nory), w których spędzają czas pomiędzy swoimi patrolami. Kret ma bowiem bardzo specyficzny cykl dobowy, rzadko spotykany u innych zwierząt – jednorazowo jest aktywny przez około 4 godzony, po których zapada w głęboki, mocny sen, trwający około 3 godzin. Oczywiste jest więc, że musi gdzieś spać. Właśnie do tego służy gniazdo, które kret wymoszcza zerwanymi trawami i mchem. Sypialnia jest połączona ze „spiżarnią”, w której kret przechowuje pożywienie, a także, jeśli warunki na to pozwalają, również ze „studnią”, będącą pionowym korytarzem sięgającym do wód gruntowych.

Pozostając w temacie „spiżarni”, warto zwrócić uwagę na to, czym żywi się kret, a także jak „skłania” zdobycz do pozostania w podziemnym „magazynie żywności”. Większość z nas wie, że krety żywią się dżdżownicami i jest to prawda. Jednak pod ziemią nie można być zbyt wybrednym, zwłaszcza, jeśli ma się tak wielki apetyt, jak kret. Dlatego te stworzenia zjadają wszystko, co znajdą w korytarzach – nie tylko pierścienice, ale również owady (także te w stanie larwalnym) i drobne kręgowce. Większość zostaje pożarta od razu, ale „nadprogramowe” dżdżownice kret odpowiednio obrabia i magazynuje w „spiżarni” na później lub na zbliżającą się zimę. W jaki sposób? Krety posiadają drobne, ale ostre zęby. Chwytając dżdżownicę i umiejętnie ją gryząc, podcinają im zwoje nerwowe. To oznacza, że dżdżownica jest żywa, ale sparaliżowana i jako taka nie może uciec ze „spiżarni”.
Wiemy już co zjada, ale w jaki sposób kret lokalizuje swoje pożywienie? Nie możemy bowiem zakładać, że jedynie patroluje swoje tunele licząc na szczęśliwy traf – jakby nie patrzeć, jest to mały, ale wytrawny i przebiegły drapieżnik. Przede wszystkim krety bazują na zmyśle dotyku oraz słuchu. Na pewno choć raz widzieliście, a może sami stosowaliście odstraszacz na kreta w postaci wiatraczka, butelki na patyku albo innego prostego urządzenia, które ma wprowadzać najbliższą ziemię w drgania lub przewodzić hałas. Rzeczywiście, krety pokryte są bardzo gęstym futerkiem, posiadają również włosy czuciowe na pyszczku i ogonie, które są nad wyraz czułe na drgania. Także słuch jest dobrze rozwinięty, mimo iż – co ciekawe – krety nie posiadają zewnętrznych uszu! Uszy kreta są cofnięte na tył czaszki i przykryte specjalnym fałdem skóry i włosami, które zamykają jego otwór słuchowy. Zmysłem, którego kret praktycznie nie używa, jest oczywiście wzrok – w tunelach jest zbyt ciemno, by zobaczyć cokolwiek, dlatego narząd wzroku jest przez krety nieużywany, mimo iż krety mają oczy. Nie są zbyt duże i są głęboko ukryte pod gęstym futerkiem, nie ma również pewności ile krety są w stanie zobaczyć w świetle dziennym (ani czy w ogóle rozróżniają ciemność od światła), ale nie zmienia to faktu, że jak najbardziej posiadają ten narząd.
Ciekawym zagadnieniem są „dłonie” kreta, które służą temu stworzeniu za łopaty. To nic innego jak silne przednie łapki z rozwiniętymi, twardymi i zagiętymi do tyłu pazurkami. W połączeniu z opływowym, wydłużonym ciałkiem sprawiają, że kret pod ziemią to prawdziwy sprinter!
Na zakończenie warto zadać pytanie, czy krety pojawiają się kiedykolwiek na powierzchni? Małe, najprawdopodobniej ślepe zwierzątko, z krótkimi przednimi łapkami, praktycznie bezbronne w świetle dnia? Odpowiedź może zaskoczyć, ale tak – kreta można spotkać na powierzchni, mimo iż zdarza się do dość rzadko. Zadziwiające jest, jak bardzo jest wtedy szybki. Przemieszcza się bez wahania, by jak najszybciej znaleźć odpowiednie miejsce do kopania. Jeśli tylko znajdzie glebę, która trafia w jego gust (lub wyczuje zbliżające się po ziemi niebezpieczeństwo), od razu zaczyna kopać i znika w tunelu.

Fot. Witalis Szołtys 

Co w trawie piszczy? Część 1

Co ma wspólnego paleolityczny petroglif, szczekanie i 34 kg groszku, czyli słów kilka o dzikim chomiku

Jak już zostało powiedziane kwarantanna trwa. Wielu z nas ma z tego powodu przygotowane duże zapasy. Można wręcz powiedzieć, że zachomikowaliśmy, co tylko się da. 

Określenie „chomikować” wzięło się oczywiście od chomika. Te sympatyczne stworzenia od setek lat są uznawane za symbol zapobiegliwości i gromadzenia zapasów na czarną godzinę. Warto za przykład wziąć dzikiego chomika europejskiego, którego można spotkać na wielu śląskich polach. Te chomiki są uznawane za największe, osiągają jakieś 30 cm długości i potrafią ważyć nawet kilogram, zwykle jednak są nieco mniejsze. Podobnie jak przedstawiciele innych gatunków, zbierają i magazynują w norach pod ziemią zapasy pożywienia. A mają co zbierać! Chomiki europejskie zjadają zielone części roślin, ale także ich korzenie i ziarna. Zajadają się więc pszenicą, jęczmieniem, żytem, owsem i kukurydzą, ale z chęcią jedzą również groch, fasole, marchewki, cebule, ogórki, sałaty, a nawet rzepy czy buraki. Jak widać, są w główniej mierze roślinożerne, ale od czasu do czasu nie pogardzą również tłustym owadem czy ślimakiem. 

Jak jednak chomiki przenoszą te wszystkie smakowitości do swoich nor? Oczywiście w pyszczkach.

Chomiki posiadają specjalne worki policzkowe, które są tak duże, że sięgają aż do barków!

Mogą być wykorzystywane do przenoszenia małych chomiczków, albo do nadymania się i straszenia przeciwników w czasie walki, ale ich główną funkcją jest przenoszenie jedzenia. Żeby opróżnić worki chomiki uciskają łapkami swoje policzki i w ten sposób wypluwają cenną zdobycz w swoich magazynach. Ale jak duży potrafi być taki magazyn? Cóż, chomiki zapadają w przerywany sen zimowy. To oznacza, że raz na jakiś czas wybudzają się z hibernacji, żeby coś przekąsić. Nic więc dziwnego, że muszą zachomikować dużo jedzenia. Zwykle jeden chomik magazynuje od jednego do kilku kilogramów jedzenia. Naukowcy odkryli jednak prawdziwych rekordzistów – jeden chomik zmagazynował aż 34 kilogramy grochu. Inny zebrał w swojej norze ziemniaki, kukurydzę i łubin o łącznej wadze 65 kilogramów! Nie możemy mieć pretensji do tych zwierzątek, że wykazują taką zapobiegliwość, ale nic dziwnego, że od zawsze były uznawane przez rolników za wielkie szkodniki... 

Swoją drogą, czy wiecie jak nazywano dawniej w Polsce chomika europejskiego? Z wielu popularnych zwrotów warte wymienienia są: piesek ziemny, szczekający szczur i obrońca pola. Skąd te nazwy? Chomik europejski jest niezwykle odważny i waleczny. Mimo, iż może schować się przed zagrożeniem w swojej ziemnej norze, to nie zawaha się stanąć do walki i to nawet z przeciwnikiem dużo większym od siebie. Wiedzieliście, że jeden chomik może zaatakować psa, dorosłego człowieka, a nawet traktor? Przed starciem najpierw stara się odstraszyć przeciwnika, stając na tylnych łapkach, wypinając do przodu brzuch i nadymając torby policzkowe, starając się w ten sposób wyglądać na większego niż jest w rzeczywistości. Jeśli to nie odstraszy intruza chomik przechodzi do ataku z użyciem pazurów i ostrych siekaczy. Takiej walce towarzyszyć będą przeróżne odgłosy – pomruki, parskania, piszczenie, a nawet skrzeczenie, kwiczenie i szczekanie! 

Ciekawym zagadnieniem jest również kolor chomiczego futra. Patrząc na te zwierzątka można mieć wrażenie, że chomiki nie potrafiły się zdecydować, jaki właściwie chcą mieć kolor. Ich grzbiet najczęściej jest brązowy, brzuch jest jednolicie czarny, łapki oraz części pyszczka są białe, a policzki oraz miejsca za uszami są żółtawe. Zupełnie jakby wpadły do kilku puszek z farbą... Nic dziwnego, że chomiki europejskie są jednymi z najbardziej kolorowych europejskich ssaków.

Na koniec ciekawostka historyczna, czy raczej prehistoryczna. Czy wiedzieliście, że chomiki żyły na Ziemi już 2,5 miliona lat temu? Paleontolodzy do dziś znajdują skamieniałe szczątki pra-chomików na terenie całej Europy i Azji. Co więcej, w jednej z jaskiń we francuskim departamencie Dordogne znaleziono również peleolityczny petroglif przedstawiający walkę chomika i łasicy.


Fot. Witalis Szołtys

Migawki z Galerii Malarstwa Polskiego w Bytomiu, cz.1, Włoskie inspiracje

Kolekcja malarstwa polskiego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu to jeden z cenniejszych zbiorów muzealnych w Polsce. Składają się na nią dzieła o wysokiej wartości artystycznej i symbolicznej. Dzięki temu zajmuje ona ważne miejsce w polskiej historii sztuki i pozwala w pełni zaprezentować twórczość polskich artystów.

Wieśniaczka z Doliny Ciociara, Edward Okuń

W kolejnych odcinkach przybliżymy Wam kilka z dzieł z tej niezwykłej kolekcji. Dziś mamy dla Was obrazy inspirowane podróżami do Włoch.

W naszej Galerii Malarstwa Polskiego możecie między innymi podziwiać niewielkich rozmiarów portret Włoszki z regionu Ciociara, autorstwa Edwarda Okunia.

 Edward Okuń to niezwykły malarz, rysownik i ilustrator, przedstawiciel symbolistycznego nurtu w sztuce Młodej Polski, znany z pejzaży - zwłaszcza z Włoch, portretów, kompozycji fantastycznych i alegorycznych, a także ilustracji książek i czasopism takich jak „Chimera” czy „Jugend”.

Natomiast wspomniana wyżej Ciociara to niezwykle urokliwy obszar Italii, bardzo często odwiedzany przez szukających inspiracji artystów. W maju 1944 roku w trakcie bitwy pod Monte Cassino to właśnie w tym regionie splotły się historie Polski i Włoch.

Edward Okuń, „La Ciociara (Wieśniaczka z doliny Ciociara)”, przed 1900, olej, płótno, tektura (ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu).

W 1903 roku Julian Fałat namalował widok przedstawiający wenecką wyspę San Giorgio Maggiore. To

Widok na San Giorgio Maggiore, Julian Fałat

miasto, jak zapewne wiele włoskich miejscowości, już u progu XX wieku cieszyło się niesłabnącym wśród turystów powodzeniem. Zgiełk, ruch, niezliczone ilości zwiedzających były stałym elementem tego krajobrazu.

W niedalekiej przeszłości nieprzebrane tłumy odwiedzające Wenecję przyprawiały o prawdziwy zawrót głowy. Niejeden z nas rozmyślał, jak oderwać się od tego wszystkiego, co prędzej czy później znuży nawet najbardziej wytrzymałego turystę. Okazuje się, iż wystarczy, wzorem Juliana Fałata, wznieść się ponad piękno placu św. Marka, kierując swoje spojrzenie w stronę wyspy, na której znajduje się nieskazitelna w proporcjach, czysta w wyrazie budowla sakralna, zaprojektowana przez Andrea Palladia, jednego z najwybitniejszych architektów włoskiego renesansu.

Spokojny i cichy pejzaż polskiego artysty po dziś dzień daje wytchnienie i koi nerwy. Paradoks polega jednak na tym, iż w obliczu sytuacji, w której znalazły się obecnie Włochy oraz reszta świata, wiele dalibyśmy, aby zgiełk na powrót stał się elementem naszej rzeczywistości.

Julian Fałat, „Wenecja – widok na San Giorgio Maggiore”, 1903, pastel, tektura (ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu),

                                                                           Słoneczna Italia zawsze była jednym z najbardziej atrakcyjnych miejsc – nie tylko dla tych, którzy lubią

Domy nad kanałem, Aleksander Gierymski

podróżować, ale także dla całej rzeszy artystów. Wielu z nich za obowiązkowy punkt na mapie swoich artystycznych destynacji uważało właśnie Włochy. Niektórzy decydowali się nawet na zamieszkanie w tym rejonie Europy. Tak też uczynił Aleksander Gierymski, który spędził we Włoszech znaczącą część swojego życia. Ten niezwykły „poeta światła”, jak określił go Zenon „Miriam” Przesmycki, wielokrotnie portretował nasycony słońcem włoski pejzaż.

Aleksander Gierymski, decydując się na niełatwe, bo z dala od ojczyzny, życie, zdawał sobie sprawę z tego, iż trudno będzie mu znaleźć gdziekolwiek indziej miejsce tak równoznacznie nasycone pięknem i światłem jak Włochy właśnie.

Dziś proponujemy Państwu luministyczny, rozwibrowany kolorem, bliski impresjonistycznej wrażeniowości obraz Domy nad kanałem autorstwa jednego z najwybitniejszych polskich artystów. 

Zdjęcia dzieł z Galerii Malarstwa Polskiego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Witalis Szołtys. 

Drapieżnik, kto to taki?

Grubodziób.
Czy właściciel takiego dzioba preferuje twarde ziarna
czy delikatne komary?

Prowadząc zajęcia związane ze zwierzętami należy zwrócić uwagę uczniów, że kształt ciała obserwowanego zwierzęcia (w tym wypadku dowolnego ptaka drapieżnego zamieszkującego śląskie mokradła) może być dla nas wskazówką, pomagającą ustalić, jaka jest rola tego zwierzęcia w ekosystemie, jakie jest główne źródło jego pożywienia, a nawet metoda łowiecka. Wyciąganie wniosków w oparciu o obserwację nazywamy dedukcją (przykład: detektyw Sherlock Holmes) i możemy się jej nauczyć poprzez dokładne przyglądanie się zwierzętom i równoczesne zadawanie pytań, na które staramy się znaleźć odpowiedź.

Kreci korytarz z widoczną na samym dole spiżarką

Pierwszym etapem jest ustalenie, czym właściwie jest drapieżnik? (odp. Zwierzę, które poluje na inne zwierzęta i je zjada). Dzieci, poproszone o podanie przykładu drapieżnika najczęściej podają zwierzęta duże, silne i zwyczajowo kojarzone z tym typem zwierząt (wilk, pantera, lew, rekin, tyranozaur). Technicznie rzecz biorąc drapieżnikiem jest jednak każde zwierzę, polujące i zjadające inne zwierzę, a więc również zwierzęta małe, niepozorne i powszechnie uznawane za sympatyczne, np. kret, biedronka, bocian, wróbel. Żywią się one bowiem innymi żyjącymi istotami. Drapieżnik nie musi więc być ogromny i muskularny.

Podróżniczek

Większość ptaków w gablocie muzealnej to drapieżniki, np. wąsatka czy podróżniczek to ptaki polujące na owady. Nas jednak interesują dzisiaj większe drapieżniki, ponieważ mają ciekawy sposób zdobywania pożywienia. Jeśli dobrze się przyjrzymy i zastanowimy, będziemy w stanie samodzielnie to odkryć.

1. Kormoran.

W pierwszej kolejności ustalamy, na co kormoran będzie polował. Robimy to w pięciu prostych krokach:

• Czy to duży, czy mały ptak? (duży).
  

  

  Kormoran

• Czy w takim razie możemy podejrzewać, że będzie ptakiem owadożernym? (nie – musiałby polować na komary cały dzień, żeby się najeść).
• Co w takim wypadku będzie jadł, skoro żyje na mokradłach, gdzie jest dużo wody? (ryby)

• Skoro wiemy, że kormoran jest duży, to czy naje się małą/średnią/dużą rybką? (dużą)
• Zastanówmy się, czy duże ryby mieszkają tam, gdzie jest płytko, czy raczej na większych głębokościach? (tam, gdzie głęboko).

Po ustaleniu, czym żywi się kormoran, możemy przejść do próby ustalenia, w jaki sposób zdobywa swoje pożywienie. Od razu możemy odrzucić, że używa narzędzi (wędka, sieć). Wykluczamy również czekanie na moment, aż ryba wyskoczy z wody (między wyskoczeniem z wody, a pluskiem mija bardzo mało czasu. Prawdopodobieństwo, że kormoran w tym krótkim momencie zdąży zauważyć rybę, dolecieć do niej i ją złapać jest praktycznie zerowe, dlatego odrzucamy tę możliwość). Wiemy, że jest drapieżnikiem, dlatego możemy odrzucić teorię, że wyłapuje ze zbiornika martwe ryby lub wyjada resztki innym ptakom. Pozostaje tylko jedna możliwość – kormoran nurkuje. Możemy przyjrzeć się naszemu kormoranowi, jego kształt ciała pomoże nam ustalić, czy ta teoria jest prawdziwa. Ustalamy to razem w następujących krokach:

• DZIÓB: Jak wygląda dziób kormorana? (długi, zakrzywiony, „z haczykiem”). Po co mu ten „haczyk”? (kormoran łowi duże ryby, które mają dużo siły. Zakrzywiony dziób lepiej utrzyma upolowaną rybę i pozwoli zabrać ją na powierzchnię).
• SKRZYDŁA: czy są duże czy małe? (duże). Czy będą sprawiać problem pod wodą? (rozłożone tak, dlatego kormoran je składa i przyciąga mocno do siebie). Jaki będzie miał wtedy kształt? (wydłużony i opływowy, jak torpeda albo pływak płynący strzałką – warto odwołać się do pływackich doświadczeń uczniów i zapytać, w jakiej pozycji płynie się szybciej: deską, żabką czy strzałką? Dokładnie tę samą technikę stosuje kormoran, składając skrzydła i wyciągając daleko szyję).
• NOGI: skoro skrzydła nie są używane pod wodą, to co służy kormoranowi za „napęd”? (nogi). Żeby jednak szybko pływać potrzebuje mieć coś między palcami – co to może być? (błona). Do czego ona służy? (do szybkiego pływania – tak jak w przypadku kaczek albo żab).

Kormoran suszący skrzydła

Zbierając w całość zdobyte informacje wiemy już, że kormoran to duży ptak, który żywi się dużymi rybami, mieszkającymi głęboko w wodzie. Poluje na nie nurkując. Pomagają mu w tym nogi z błonami pławnymi, które pozwalają mu się przemieszczać pod wodą. Skrzydła przyciąga do siebie, by mieć bardziej opływowy kształt i w ten sposób szybciej pływać. Znalezioną rybę chwyta swoim zakrzywionym dziobem, który uniemożliwia rybie ucieczkę. Po złapaniu ryby kormoran wypływa i na powierzchni zjada swoją ofiarę.

Czy inne ptaki (drapieżniki mieszkające na mokradłach) będą stosowały dokładnie tą samą metodę łowiecką? (nie – różnią się od kormorana kształtem ciała i wielkością, więc nie możemy zakładać, że będą robić dokładnie to samo, co kormoran).

2. Rybitwa

Rybitwa

Drugim analizowanym przez uczniów drapieżnikiem jest rybitwa. Najpierw w pięciu krokach ustalamy, co będzie jej głównym pożywieniem.

• Jak sama nazwa wskazuje poluje głównie na ryby.
• Czy będzie polować dokładnie tak samo, jak kormoran? (nie. Jest innej budowy, przede wszystkim jest mniejsza. Wiemy więc, że nie upoluje tak samo wielkiej ryby, jak kormoran).
• Rybitwa jest raczej duża czy mała? (mała)
• Skoro tak, to na jakie ryby będzie polować – małe, średnie, duże? (małe).
• Zastanówmy się, gdzie mieszkają małe ryby? (tam gdzie płytko – cieplej, łatwiejszy dostęp do pokarmu i mniejsze zagrożenie ze strony dużych ryb).

Wiemy już co będzie głównym pożywieniem rybitwy. Poza ustalić jak będzie wyglądała jej taktyka łowiecka.

• Czym rybitwa będzie łapała ryby? (dziobem – łapki są wyposażone w płetwy i są mniej chwytne). Dlaczego dziób nie ma „haczyka”? (rybki są małe i łatwe do łapania – rybitwa nie potrzebuje więc dodatkowej pomocy w utrzymaniu ryby w dziobie, poza tym prawie od razu ją połyka).
• Jak wyglądają skrzydła rybitwy? W porównaniu do jej ciała są duże czy małe? (duże). Czy dobrze się będzie na nich latało? (tak).

W tym miejscu warto uczniom wyjaśnić różnicę między lataniem a szybowaniem. (Dobrym przykładem wyjaśniającym różnicę jest odwołanie się do ich własnych doświadczeń z jazdą na rowerze – jazda, kiedy kręcimy nogami jest jak latanie, bo do utrzymania się w ruchu potrzebujemy siły własnych mięśni. Jeśli jednak się rozpędzimy i przestaniemy kręcić nogami to nie zatrzymamy się gwałtownie ani się nie wywrócimy, tylko będziemy bez wysiłku jechać siłą rozpędu. Podobnie wygląda szybowanie. Można również przywołać przykład papierowego samolotu – czy on lata, czy może jednak szybuje?).

• Wiemy już że duże skrzydła małej rybitwy świetnie nadają się do szybowania. Jak jednak wynajduje swoją ofiarę? (wypatruje podczas lotu, po czym nurkuje w powietrzu i wyciąga rybę dziobem spod powierzchni).

3. Czapla

• Czy jest podobna do rybitwy lub kormorana? (nie. Dlatego możemy odgórnie założyć, że nie
  

  

  Czapla biała
  

  będzie polować tak jak te dwa gatunki ptaków). Jakie możemy znaleźć potwierdzenie? (jest większa niż rybitwa, więc nie możemy założyć, że będzie w stanie długo i bez wysiłku szybować nad wodą. Ma długie nogi bez błony pławnej, więc nie będzie nurkować jak kormoran).

Mając już te informacje pora ustalić, co będzie podstawą pożywienia czapli oraz jak będzie wyglądała jej metoda łowiecka. Pomocne będzie odwołanie się do skojarzenia:

• do jakiego innego ptaka jest podoba czapla? (do bociana).
• Na co i w jaki sposób polują bociany? (na żaby, jaszczurki, myszy i duże owady, chodząc po łące i wyciągając je z trawy za pomocą ruchliwej szyi i długiego, mocnego dzioba). Ponieważ czapla jest tak bardzo podobna do bociana, możemy założyć, że będzie stosować podobną metodę (giętka, długa szyja pomaga przy wypatrywanie ofiary, którą potem wyciąga się długim dziobem).
• Ale gdzie mieszka czapla? (na mokradłach. Dlatego będzie się żywiła tym, co tam mieszka – rybami, ślimakami wodnymi, wodnymi płazami, większymi owadami).

Tutaj płynnie przechodzimy do kolejnego zagadnienia, jakim jakim jest kamuflaż – w tym calu zwracamy uwagę uczniów na nogi czapli:

• Jak wyglądają? (długie, cienkie, żółto-brązowe).
• Co przypominają? (Trzciny, patyki).
• Po co natura dała czapli nogi, które wyglądają jak trzciny? (dla zmylenia ryb. Jeśli czapla stanie przy brzegu, między prawdziwymi trzcinami, ryby nie zauważą obecności drapieżnika).
• Jak nazywamy takie znikanie/udawanie czegoś? (kamuflażem).

W tym miejscu warto przytoczyć przykład kameleona, jako mistrza kamuflażu. Kameleon zmienia kolor swojego ciała, ale w ściśle określony sposób – próbuje zbliżyć się barwą do koloru otoczenia, żeby „zniknąć”. Ma to dwie funkcje: 1) kameleon jest niewidoczny dla drapieżników, które w innym wypadku mogłyby go z łatwością zobaczyć i zjeść; 2) kameleon jest niewidoczny dla owadów, na które poluje za pomocą długiego języka. W innym wypadku owady zauważyłyby kameleona i nie podeszły wystarczająco blisko, by dać mu się złapać.

Czapla stosuje kamuflaż w tym drugim użyciu – jej nogi pozwalają jej wtopić się w tło i łatwiej polować na ryby. Ale niektóre ptaki używają kamuflażu w pierwszym rozumieniu.

4. Ślepowron

Ślepowron

Ślepowron

Ciągniemy temat kamuflażu. Pomoże nam w tym eksperyment – którego ptaka lepiej widać na gałęzi? Biało-czarno-szarego, czy brązowego? (brązowego). Ale wbrew pozorom oba ptaki to ślepowrony! W takim razie dlaczego ptaki z tego samego gatunku mają różne ubarwienie?

Zwykle u ptaków dominuje silne rozróżnienie ze względu na płeć. Samce (panowie) mają piękne, kolorowe pióra, którymi zwracają uwagę partnerek. Samice (panie) zwykle mają pióra w kolorach neutralnych i ziemistych – brązowe, szare, bure. Dlaczego? (Pozwala im to lepiej się ukryć przed drapieżnikami. To samice składają i wysiadują jaja, dlatego używają kamuflażu).

U ślepowrona powyższa zasada się nie sprawdza – zarówno samce jak i samice mają pióra biało-czarno-szare. Kim więc jest brązowy ślepowron? (pisklę). Dlaczego pisklę jest brązowe, w przeciwieństwie do swoich rodziców? (pisklę nie potrafi jeszcze latać, więc nie może uciec ewentualnemu drapieżnikowi. Brązowe upierzenie to kamuflaż, który pozwala pisklakowi się ukryć – jeśli nie będzie się ruszać, będzie wyglądać jak kawałek gałęzi).

5. Bąk

Bąk

Prawdziwym mistrzem kamuflażu na naszych mokradłach jest ptak bąk. Niezwykle trudno go zobaczyć, nawet wiedząc, że mieszka gdzieś w pobliżu. Bardzo dobrze go jednak słychać – nazwa bąk pochodzi od głośnego dźwięku, jaki wydaje ten ptak (słychać go w promieniu nawet 4 km!). A czy my po dźwięku jesteśmy w stanie odgadnąć, jak wygląda jakieś zwierzę? (tak).

Eksperyment 1, z butelkami: mamy do dyspozycji dwie butelki z długimi szyjkami, jedną małą, drugą dużą. Czy dmuchając w nie wydobędziemy ten sam dźwięk? (nie). Czym będą się różnić (jeden będzie wysoki, drugi niski. Zasada: mała butelka = wysoki dźwięk, duża butelka = niski dźwięk). Czy ta zasada sprawdza się tylko na butelkach i instrumentach muzycznych, czy w przyrodzie też? (tak, w przyrodzie też. Przykładem może być ryk lwa i piski myszy lub wróbla).

Eksperyment 2, z instrumentem (patrz zajęcia „śpiew ptaków” ): mamy do dyspozycji instrument złożony z dowolnej rury o średnicy 3-5 cm, rękawiczki i słomki, połączonych taśmą. Wydajemy dźwięk, podobny do ryku bąka. Zastanówmy się:

• Czy to będzie duży czy mały ptak? (duży)
  

  
• Co się dzieje z rękawiczką? (nadyma się od powietrza)
• Czy nasz bąk będzie miał podobną kieszeń na powietrze? (tak). Gdzie? (pod gardłem)
• Jak wygląda jego szyja/rurka? (długa, cienka, wyciągnięta prosto do góry)
• Gdzie bąk może się ukryć w naszej gablocie? (w trzcinach – jest ich dużo i rosną wszędzie).
• Żeby się skutecznie ukryć w trzcinach, w jakim musi być kolorze, żeby nie było go widać? (żółto-brązowym, z zielonymi elementami).

Faktycznie, bąk jest dużym, żółto-brązowym ptakiem z zielonymi nogami, który śpiewa (ryszy) wyciągając długą i cienką szyję wysoko do góry.

Fot. Witalis Szołtys

Fotografia moja pasja

Żyjemy w świecie obrazów: poznajemy świat za pomocą wzroku, od urodzenia uczymy się rozpoznawać informacje wzrokowe i uczulać nasz zmysł  na istotne szczegóły. Jeśli nie będziemy tego robić... zostaniemy patrzącymi ślepcami wodzonymi za nos przez twórców reklam, którzy doskonale wiedzą, jak wykorzystać naszą ignorancję.



Jak ważna jest nauka patrzenia przekonałam się podczas pracy w Galerii Malarstwa Polskiego. Wydawało mi się, że jestem dość uważna, czytam dzieła sztuki ze skupieniem i nic nie umknie mojej uwadze... Organizowany przez nas konkurs Obraz a słowo. Literacki opis dzieła malarskiego udowodnił mi, że patrzeć uczymy się przez całe życie. Na 80 prac nadesłanych podczas drugiej edycji konkursu, w której opisywaliśmy dzieło Juliusza Makarewicza Chmielówka nad Dniestrem, dwie wspominały o niezauważonym przez mnie wcześniej elemencie: zwierzętach pasących się na łące u podnóża góry. Pasterz zostawia je i wchodzi na górę, żeby spojrzeć na otwartą, ogromna przestrzeń. Marzy? Pragnie czegoś więcej? Poszukuje? Od tamtej pory ilekroć przechodzę obok obrazu widzę pasące się w dole bydło. Ledwo zarysowane, ale scharakteryzowane bardzo dokładnie. Niektóre skubią trawę, inne podnoszą głowy do góry.

Spotkania z młodzieżą przekonały mnie, że nasze spojrzenia niejednokrotnie się nie pokrywają: na widzenie obrazu zbyt duży wpływ ma nasze doświadczenie, skojarzenia. Drugą zaskakującą mnie sprawą był fakt, że sami jako twórcy obrazów, powtarzamy utarte i znane z obrazów schematy. Myśląc o "twórcach" mam na myśli nie tylko tych, którzy chwytają za pędzel czy kredki. Popatrzcie na wykonywane przez was na co dzień zdjęcia, nawet te "ustrzelone" w pośpiechu smartfonami. Niektóre z nich wydają nam się lepsze, bardziej przemyślane, wykonane harmonijnie. Instynktownie potrafimy docenić ich piękno. Ku mojemu zaskoczeniu, do tych zdjęć zawsze byłam w stanie dopasować jakiś obraz przypominający mi kompozycję, nasycenie kolorów, ten sam rodzaj kontrastów. I tak rozpoczęła się moja osobista przygoda z fotografią: zaczęłam nie tylko malować, ale również "malować" za pomocą aparatu.




Powtarzałam emocje, znajomość złotego podziału, mocnego punktu w obrazie ułatwiały mi wybór kadru i przekazania informacji, nastroju, na którym mi zależało. Powoli stawałam się świadomym
twórcą obrazów a moje widzenia dzieł sztuki z każdym dniem stawało się coraz dokładniejsze, wrażliwsze, zaczęłam dostrzegać rzeczy, o których wcześniej nie miałam pojęcia.

Wśród fotografowanych przeze mnie motywów jest duża architektury i roślin - tu najczęściej odnajduję harmonię i inspirację. Ale pojawia się w kadrach również człowiek: on dopełnia całość kompozycji, nadaje jej charakter, staje się znaczącą częścią krajobrazu. Prezentowane obok zdjęcie wykorzystuje mocny punkt obrazu - postać jest umieszczona na 1/3 szerokości, amarantowy kolor butów stanowi dominantę kompozycyjną obrazu i sprawia, że dziewczyna wyróżnia się na tle gór, patrzymy głównie na nią. Bez tej plamy koloru całość byłaby prawie monochromatyczna, jednolita i uspakajająca. Przebierałam modelkę? Nic takiego ;) szukałam kadru wśród otaczającego mnie krajobrazu i świadomie wykorzystałam kontrast kolorystyczny.

I tak zrodziła się pasja. Z amatorki przeobraziłam się w półprofesjonalistkę (choć niektórzy twierdzą, że nie ma podziału na amatorów i profesjonalistów, są tylko świadome obrazy i przypadkowe nic nie znaczące kadry). Ostatnio nawet, dzięki niezwykłej promocji firmy@saal.digital.polska miałam okazję stać się autorem mojej pierwszej fotograficznej książki. Testowanie było darmowe - efekt zaskoczył mnie jakością i ... wzruszył. Zdjęcia wykonane są na profesjonalnym fotograficznym papierze, książkę złożyłam sama w prostym programie, który został mi przesłany.




 Nie korzystałam z szablonów - dzięki temu fotoksiążka zaprojektowana jest według mojego poczucia estetyki i tworzy harmonijną całość ze zdjęciami. Posiadanie własnego dzieła w wersji albumowej - bezcenne. A ja mam swoją pierwszą fotograficzna książkę. Pierwszą, ale nie ostatnią ;)

 

Skorzystajcie, sprawdźcie, a sami poczujecie się jak profesjonaliści. Ważne, żeby tworzyć i nigdy nie  przestać być ciekawym świata. Wiedza... przyjdzie do nas sama.

Odkrywamy tajemnice starożytnego Egiptu

Tam są jakieś hieroglify...! Kto spróbuje je odczytać?

Zima za oknem, a Dział Edukacji przenosi się do gorącego Egiptu!


Czy chcielibyście zostać faraonem? Albo wielkim budowniczym piramid? Jest taki okres w życiu młodego człowieka, że każdy by chciał – wiemy to z doświadczenia. Na zajęciach "Odkrywamy Egipt" pan Marek opowiadał jak wyglądało życie w starożytnym Egipcie, jak budowano piramidy i do czego one właściwie służyły. Zastanawialiśmy się również czy Sfinks ma tyle lat, na ile wygląda oraz czym zajmowali się kapłani, jak traktowano koty oraz poznawaliśmy egipskie bóstwa (niektóre są naprawdę dziwne i specyficzne). Jednakże nie bylibyśmy prawdziwymi odkrywcami, gdybyśmy nie odkrywali czegoś niezwykłego. Po wykładzie przyszedł czas na zajęcia warsztatowe, w czasie których można było stworzyć swoją własną miniaturową piramidę Cheopsa, a także poczuć się jak prawdziwy badacz piramid i sprawdzić, co też kryło się we wnętrzu tych dziwnych budowli.

Piramida gotowa. A co znajdziemy w środku?

Tematem drugich zajęć było egipskie pismo, czyli hieroglify. Jak wyglądały? Do czego służyły? Kto i kiedy ich używał? I przede wszystkim, czy łatwo je odczytać? Odpowiedź na te pytania przyszła niedawno - niecałe 200 lat temu, w 1822 roku, pan Jean-François Champollion w końcu odczytał hieroglify za pomocą Kamienia z Rosetty. Dzięki temu potrafimy dziś odczytywać egipskie wiadomości, choć zdecydowanie nie jest to łatwe.

Nikt nie powiedział, że pisanie hieroglifami jest łatwe.

W czasie warsztatów spróbowaliśmy swoich sił w rysowaniu hieroglifów i bawiliśmy się w szyfrowanie wiadomości. W tym celu można było wykorzystać albo hieroglify, albo jeden z czterech dostępnych szyfrów, m.in. "Drabinki", "Czekolady" i "Karpat". Marszczyliśmy brwi i przygryzaliśmy koniuszki języków, ale opłacało się - nikt już nie odczyta naszych sekretów. (Prawdopodobnie.)

Przed nami trzecie zajęcia z cyklu egipskiego - Dział Edukacji razem z uczestnikami zajęć zamieni się w aktorów teatralnych i odegra na żywo komedię dell'arte. Gdzie jednak komedia dell'arte z drugiej połowy XVI wieku, a gdzie starożytny Egipt? Zapewne Arlekin maczał w tym palce, ale to się okaże w czasie przedstawienia.


Kto przegapił zajęcia ma szansę wziąć w nich jeszcze udział. W drugim tygodniu ferii zapraszamy wszystkie dzieci na zajęcia: 

• Odkrywamy Egipt - Termin: 24 lutego 2016 (środa), godz. 11.30
• Egipskie hieroglify - Termin: 26 lutego 2016 (piątek), godz. 11.30

Miejsce: gmach przy pl. Jana III Sobieskiego 2, Centrum Edukacji.

Tajna wiadomość. Ciekawe, czego dotyczy? Wszystkich, którzy
chcą wiedzieć, zapraszamy do MGB!

Koszt udziału w warsztatach wynosi 6 zł. Obowiązują zapisy (dwa tygodnie przed terminem zajęć), które prowadzi Dział Edukacji: tel. 32 281-82-94 w. 127.

Gdy mniej znaczy więcej, czyli jak pokochać sztukę współczesną

Sztuka współczesna niejednokrotnie postrzegana jest jako gonitwa za niekonwencjonalnymi rozwiązaniami i twórczość mało zrozumiała dla odbiorcy przyzwyczajonego do obrazów realistycznych. Wystawa Poza oficjalnym obiegiem. Niezależna sztuka polska lat 80. pokazuje, że sztuka figuratywna znalazła swoje stałe miejsce wśród natłoku awangardy i eksperymentalnych propozycji, mało tego - uzyskała nowy, mocniejszy wymiar. Obrazy prezentowane na ekspozycji mają rozpoznawalne kształty, ale wykorzystują nowoczesne środki przekazu, a przez to ich przekaz staje się mocniejszy.

Gdy mniej znaczy więcej, czyli jak pokochać sztukę współczesną jest lekcją wprowadzającą młodych ludzi w tajniki sztuki nowoczesnej: uczy patrzenia i rozumienia obrazów, oswaja z technikami i środkami artystycznego wyrazu. A przede wszystkim uczy artystycznej dyscypliny - używając mniejszej ilości środków, świadomie dobierając elementy, kolory, paradoksalnie możemy przekazać więcej treści i w większym stopniu zainteresować odbiorcę.

Lekcje prowadzone są dla grup zorganizowanych do końca lutego. Rezerwacji należy dokonywać w Dziale Edukacji, tel. 32 281 82 94 w.124